Asmi-Ikben: Geld

Oorsprong van het artikel

Dit artikel verscheen in Ode nummer: 9 en was van Jacob Needleman, hoogleraar filosofie aan de Universiteit van San Francisco.

We nemen geld niet serieus genoeg. Wij leven in een 'welvaartsstaat'. Wij willen boven alles materiële welvaart. Deze keuze heeft onze beschaving aan de rand van de afgrond gebracht. Wij weten dat we daarvoor een oplossing moeten zoeken en dat we de weg terug moeten vinden naar waarden en prioriteiten die meer aansluiten bij de ware aard van de mens. Maar alle manieren die eens waren bedoeld om ons in contact te brengen met het echte welzijn en onze werkelijke verantwoordelijkheden, zijn zwaar aangetast en beïnvloed door het begrip geld. De godsdienst, het onderwijs, de gezondheidszorg, de politiek en de meeste intermenselijke relaties die we hebben zijn ingekapseld door onze dwangmatige behoefte aan materiële welvaart, en met name door onze fascinatie met betrekking tot het middel dat ons die welvaart moet verschaffen: geld. Wij leven metafysisch en kosmisch gezien in dezelfde wereld als Pythagoras, Gautama Boeddha, Augustinus of Mozes, en worden geconfronteerd met dezelfde krachten die de planeet aarde en het menselijk leven beheersen.

op ons leven en in het kosmisch geheel kunnen uitoefenen. En deze krachten manifesteren zich door middel van geld. In andere tijden en culturen heeft men het geld deze rol niet toebedeeld maar er is altijd al sprake geweest van hetzelfde krachtenspel. Wat veranderd is, is het middel waardoor de krachten zich hebben kunnen ontwikkelen. In sommige culturen waren land, vee, slaven, water, zout, ijzer of wapens de middelen waartegen men menselijke energie ruilde, of zelfs ideeën en symbolen, zoals 'schoonheid' en 'eer'. Onze schilderijen zijn anders dan die uit de Middeleeuwen. In tegenstelling tot de Romeinen plaatsen wij de staat niet op een voetstuk en wij bouwen anders dan de oude Egyptenaren. Maar noch de Egyptenaren, noch de Romeinen, noch de mensen uit de Middeleeuwen - en als het erop aankomt noch de culturen van het oude China, Griekenland of Perzië of de bewoners van Noord-Amerika vóór de komst van de blanken - hebben een financieel mechanisme gecreëerd dat zo'n doordringende, zo'n allesomvattende rol in het menselijk bestaan heeft als bij ons het geld. In andere tijden en culturen was het niet vanzelfsprekend dat men boven alles naar geld verlangde. Men wenste verlossing, schoonheid, macht, kracht, plezier, bezit, verklaringen, voedsel, avontuur, veroveringen en comfort, dat wel. Maar in onze cultuur wensen wij ons in de eerste plaats geld en dan gaat het nog niet eens om de dingen die men met geld kan kopen. De naar buiten gerichte menselijke energie wordt uitgedrukt in - en betaald met - geld. Geld is thans het belangrijkste symbool van het leven op aarde. Toch is ons leven niet een hel geworden omdat we het geld te serieus nemen, maar juist omdat we het in zekere zin niet serieus genoeg nemen. Geld is een vorm van energie. De mens heeft altijd moeten werken om te kunnen overleven. Dat wil zeggen dat hij zijn energie moest ruilen tegen iets anders zodat hij zijn biologische en sociale behoeften kon bevredigen. Het besef van de ruilwaarde van onze energie vormt dus een onmiskenbaar en essentieel aspect van ons karakter. Wanneer onze energie haar ruilwaarde verliest, raken wij een groot deel van onze menselijke mogelijkheden kwijt en daarmee verliest ons leven voor een groot deel zijn betekenis. De tijd dat onze munten figuurlijk gesproken twee zijden hadden - een heilig symbool op de ene en een aards symbool op de andere - is voorbij. In onze tijd is het geld uitsluitend een aardse kracht, een symbool van het lagere karakter van de mens. Ontdaan van elke relatie met spirituele krachten is het geld thans het meest herkenbare voorbeeld van een onuitblusbaar vuur. Onze uitdaging is het geld zijn eigen plaats in het menselijk bestaan terug te geven. Het is geen kwestie van meer geld vergaren, hoewel dat voor u en mij nodig zou kunnen zijn. Het is geen kwestie van minder geld vergaren, hoewel ook dat voor u en mij tot op zekere hoogte nodig zou kunnen zijn. Het is zelfs geen kwestie van orde op zaken stellen, hoewel ook dat voor u en mij af en toe geen overbodige luxe zal zijn.

Het is uitsluitend een kwestie van het terugvoeren van het geld naar de plaats die het oorspronkelijk in onze samenleving innam. En die plaats is secundair. Secundair ten opzichte van wat? Niet ten opzichte van dat wat wij ethiek noemen. Want welke betekenis heeft de ethiek nu nog in onze wereld?

Dat wat wij ethiek noemen, is onafscheidelijk vermengd met verborgen pragmatische doelstellingen die van plaats tot plaats, van sociale groepering tot sociale groepering, verschillen. Zij hebben betrekking op gezondheid, tevredenheid, gezinsomstandigheden, chauvinisme en talloze andere factoren die het leven in onze moderne samenleving bepalen.

Dat wat wij ethisch handelen noemen, is derhalve vaak egoïstisch handelen, ter meerdere eer en glorie van het vergankelijke in de mens. De denkbeelden die betrekking hebben op het hogere - op God, bijvoorbeeld - zijn aangepast ten dienste van de lagere behoeften van de mens. bijvoorbeeld entropie, libido of homeostase.

Jammer genoeg blijkt uit deze noemers nauwelijks de kracht die genoemde verschijnselen op ons leven en in het kosmisch geheel kunnen uitoefenen.

En deze krachten manifesteren zich door middel van geld. In andere tijden en culturen heeft men het geld deze rol niet toebedeeld maar er is altijd al sprake geweest van hetzelfde krachtenspel. Wat veranderd is, is het middel waardoor de krachten zich hebben kunnen ontwikkelen. In sommige culturen waren land, vee, slaven, water, zout, ijzer of wapens de middelen waartegen men menselijke energie ruilde, of zelfs ideeën en symbolen, zoals 'schoonheid' en 'eer'. Onze schilderijen zijn anders dan die uit de Middeleeuwen. In tegenstelling tot de Romeinen plaatsen wij de staat niet op een voetstuk en wij bouwen anders dan de oude Egyptenaren. Maar noch de Egyptenaren, noch de Romeinen, noch de mensen uit de Middeleeuwen - en als het erop aankomt noch de culturen van het oude China, Griekenland of Perzië of de bewoners van Noord-Amerika vóór de komst van de blanken - hebben een financieel mechanisme gecreëerd dat zo'n doordringende, zo'n allesomvattende rol in het menselijk bestaan heeft als bij ons het geld. In andere tijden en culturen was het niet vanzelfsprekend dat men boven alles naar geld verlangde. Men wenste verlossing, schoonheid, macht, kracht, plezier, bezit, verklaringen, voedsel, avontuur, veroveringen en comfort, dat wel. Maar in onze cultuur wensen wij ons in de eerste plaats geld en dan gaat het nog niet eens om de dingen die men met geld kan kopen. De naar buiten gerichte menselijke energie wordt uitgedrukt in - en betaald met - geld. Geld is thans het belangrijkste symbool van het leven op aarde. Toch is ons leven niet een hel geworden omdat we het geld te serieus nemen, maar juist omdat we het in zekere zin niet serieus genoeg nemen. Geld is een vorm van energie. De mens heeft altijd moeten werken om te kunnen overleven. Dat wil zeggen dat hij zijn energie moest ruilen tegen iets anders zodat hij zijn biologische en sociale behoeften kon bevredigen. Het besef van de ruilwaarde van onze energie vormt dus een onmiskenbaar en essentieel aspect van ons karakter. Wanneer onze energie haar ruilwaarde verliest, raken wij een groot deel van onze menselijke mogelijkheden kwijt en daarmee verliest ons leven voor een groot deel zijn betekenis. De tijd dat onze munten figuurlijk gesproken twee zijden hadden - een heilig symbool op de ene en een aards symbool op de andere - is voorbij. In onze tijd is het geld uitsluitend een aardse kracht, een symbool van het lagere karakter van de mens. Ontdaan van elke relatie met spirituele krachten is het geld thans het meest herkenbare voorbeeld van een onuitblusbaar vuur. Onze uitdaging is het geld zijn eigen plaats in het menselijk bestaan terug te geven. Het is geen kwestie van meer geld vergaren, hoewel dat voor u en mij nodig zou kunnen zijn. Het is geen kwestie van minder geld vergaren, hoewel ook dat voor u en mij tot op zekere hoogte nodig zou kunnen zijn. Het is zelfs geen kwestie van orde op zaken stellen, hoewel ook dat voor u en mij af en toe geen overbodige luxe zal zijn.

Wij kunnen ons niet met ethiek bezighouden zolang we geen onderscheid kunnen maken tussen het lagere en het hogere karakter in onszelf. Omdat dat onderscheid niet duidelijk is, kunnen we de zogenaamde ethiek voorlopig alleen maar gebruiken als instrument om het hogere en het lagere karakter te ontwarren. Het geld mag hoe dan ook geen rol spelen bij waarachtige ethische vraagstukken. Secundair, ten opzichte van wat dan? Niet ten opzichte van de liefde want wie is in staat echte liefde te onderscheiden van egoïstische/dierlijke liefde? Nee, welke menselijke waarden men ook nastreeft - dienstbaarheid, naastenliefde, vrede, gezondheid en noem maar op - we ontkomen er niet aan dat we op een gegeven moment onafhankelijk van de tirannie van ons onbeheerste lagere karakter moeten kunnen oordelen.

Dit veronderstelt de aanwezigheid van een innerlijke vrijheid die wij nog niet hebben bereikt, een innerlijke vrijheid die ons in staat stelt onze twee karakters van elkaar te onderscheiden. Om te kunnen liefhebben zoals wij graag willen liefhebben, moeten we onbaatzuchtigheid en verhuld egoïsme van elkaar kunnen onderscheiden.

Om onze planeet te dienen zoals wij haar graag willen dienen, moeten we onderscheid kunnen maken tussen de wijze waarop de aarde in de kosmos functioneert en onze opvattingen over de effecten die de bevrediging van onze fysieke en sociale behoeften heeft op het natuurlijk milieu. Om zo gezond te worden als we graag willen zijn moeten we ons totale karakter kennen, niet slechts het lichaam met de psyche en bepaalde persoonsgebonden emoties. Alle waarden die wij kennen, of ze nu religieus of humanistisch van aard zijn, gaan uit van de vooronderstelling dat wij in staat zijn onderscheid te maken tussen onze twee karakters, dusdanig dat deze twee tegengestelde karakters, deze radicaal verschillende niveaus van leven, bewust met elkaar in contact komen. De werkelijke misdaad van onze cultuur is niet dat we God, of de moraal of de waarheid verkwanselen maar dat geld uitgeven en geld verdienen intenser worden beleefd dan elke andere activiteit. We moeten echter niet vergeten dat de belangrijkste oorzaak van het verkwanselen van God, de moraal en de waarheid de dogma's zijn waarmee men ons trachtte in contact met deze idealen te brengen; op een gegeven moment sloten deze niet langer aan op onze behoefte aan directe ervaringen.

Wanneer iemand om geld trouwt in plaats van uit liefde, betekent dit niet automatisch dat hij liever geld heeft dan liefde maar dat hij de werkelijke kracht van de liefde nog niet heeft ervaren. De liefde, een belangrijk facet van de innerlijke wereld, kan slechts worden ervaren wanneer we beide stromen energie in onszelf ervaren, gelijktijdig in contact staan met de twee tegengestelde bewegingen in onszelf. In de buitenwereld alleen is er geen sprake van liefde, althans niet voor de mens. Dat geldt ook voor schoonheid, plicht, creativiteit, begrip en al die andere eigenschappen die we het wezen mens toeschrijven. De buitenwereld alleen, de wereld 'onder de zon', is 'niets dan ijdelheid', zo leert Salomo ons. Het menselijk bestaan vereist de gelijktijdige aanwezigheid van twee werelden, de innerlijke wereld en de buitenwereld, zo is het bedoeld. Het bestaan in slechts één wereld is hetzelfde als helemaal niet bestaan, want dat is de hel, de dood, het verdwijnen van de ziel, de ultieme geestelijke verpaupering. En het geld zelf is - net als ons bestaan - gereduceerd tot een instrument van de buitenwereld alleen.

Terwijl het was bedoeld als een middel om de mens in staat te stellen in twee tegengestelde werelden te leven, is geld thans niet meer dan een middel om ons leven in de hel te regelen. De buitenwereld alleen kan het leven van een wezen dat is gemaakt om tegelijkertijd in twee werelden te leven niet zinvol maken. We leven in een buitenwereld die zich voordoet als innerlijke wereld.

De elementen van het menselijk bestaan die hun oorsprong vinden in het innerlijk, de dienstbaarheid ten opzichte van het hogere - menselijke verhoudingen, liefde, kennis, creativiteit etcetera - zijn thans ingekapseld door de wereld van het geld.

Geld lijkt het meest werkelijke middel van ons leven te zijn omdat de vluchtige blik die we af en toe op ons innerlijk bestaan krijgen, onmiddellijk wordt opgeslokt door reacties en emoties die gewoonlijk aan onze ervaringen met geld zijn gerelateerd. Dat wat wij tegenwoordig liefde, ethiek, wetenschap of kunst noemen zal ons nooit van de geldduivel kunnen bevrijden. Die verschijnselen zijn een deel geworden van de verraderlijke buitenwereld. Het leven in onze cultuur stimuleert ons geenszins ervaringen op te doen met ons hogere karakter; spirituele ervaringen die even opwindend kunnen zijn als onze ervaringen met de buitenwereld. En omdat geld het belangrijkste middel is geworden om contact met de buitenwereld te houden, is er - voor de meesten van ons - niets zo werkelijk als de vraag: hoe verdien ik meer geld, hoe vergaar ik meer geld. De meesten van ons kennen geen grotere angst dan de angst voor een lege portemonnee. Het is niet zinvol de geldangsten en -verlangens te elimineren want de meesten van ons beschikken niet over iets wat de plaats van deze gevoelens zou kunnen innemen.

Behalve misschien wanneer we fysiek pijn lijden of worden geconfronteerd met de dood is niets zo werkelijk als geld. Niet omdat geld uiteindelijk zo werkelijk is maar omdat de ervaringen met dit middel voor de meesten van ons de meest werkelijke en intensieve ervaringen van het leven zijn geworden. De opvattingen over geld die men ons als kind heeft bijgebracht, houden de illusie van geld uiteraard ook in stand maar de voornaamste oorzaak van deze illusie is de intensiteit van onze ervaringen met geld. Derhalve kunnen we dit probleem slechts oplossen door er innerlijke ervaringen tegenover te stellen die even intensief en even werkelijk zijn. Dat is verre van eenvoudig en het valt zeker niet te bereiken door middel van religieuze denkbeelden, liefde, kunst of het vergaren van kennis. De oorzaak van deze onmogelijkheid is dat al deze activiteiten allang zijn opgeslokt en beïnvloed door het probleem geld. Wij kunnen slechts één realistisch doel voor ogen hebben: het verwerven van de vaardigheid het onderscheid te kunnen maken tussen de binnen- en de buitenwereld, tussen het hogere en het lagere karakter, deze unieke zelfkennis en innerlijke vrijheid. En wanneer het geld een secundaire rol in ons leven moet gaan spelen, kan dit slechts betekenen dat geld een middel is om het doel - het verkrijgen van echte zelfkennis - te bereiken. Geld moet een instrument worden bij de zoektocht naar zelfkennis, een instrument ten dienste van de enige onderneming die de moeite werkelijk waard is: de zoektocht van de moderne mens naar de zin van zijn bestaan. Geld is niet alleen een middel om onze materiële honger te stillen. Het is ook een bron van inspiratie. Je bewust worden van de rol die geld in je leven speelt is een belangrijke stap naar zelfinzicht. We moeten het geld gebruiken om erachter te komen hoe wij zijn en hoe wij kunnen worden.

pecunia non olet

(geld stinkt niet)

Ruilhandel

In de prehistorie was er geen geld, de mensen ruilden gewoon alles, bijv. een koe tegen tarwe of een everzwijn tegen een varken. Ze hoefden niks te kopen. Maar de mensen waren allemaal ergens anders goed in. De één bakte veel brood: die werd bakker, de ander smeedde dingen, die werd smid. Maar de bakker had niet telkens nieuwe pannen en potten nodig, de smid wel elke dag brood. De smid bedacht: als ik hem nou eens een koe geef voor een halfjaar brood. En zo werd vee een soort betaalmiddel.

In andere delen van de wereld werden heel andere betaalmiddelen gebruikt, waaronder veel vreemde dingen, bijvoorbeeldig ivoor of zout. Maar ook met vogelveren, enorme ronde stenen en zelfs menselijke schedels werd betaald. Schelpen waren ook een bekend betaalmiddel: in Azië werden kauri’s gebruikt. Dat zijn een soort schelpen. In Mexico gebruikten ze cacaobonen als geld, in Uganda bananenzaadjes, in Angola blokken hout en Guatemala eieren.

Het ontstaan van munt en papiergeld

Geld is, net als bijvoorbeeld het woord vergelding, verwant

aan "goud" en van dat woord is het afgeleid.

in tempels en paleizen werd vroeger meestal goud aangetroffen. Je treft het nauwelijks aan bij

eenvoudige mensen tenzij als amulet. Overigens waren deze mensen veelal nog slaaf en

geheel zelfvoorzienend, zodat zij geen enkele behoefte hadden aan goud als waardemeter

en ruilmiddel. Als mensen goud in hun bezit hadden,

dan diende dit dus vooral als amulet of om bij gelegenheid te worden geofferd.

Pas in een later stadium ontdekken mensen dat dit goud een uitstekend middel is om verschillen in waarde uit te drukken.

Handelaren gaan goud als "geld", gebruiken. In de middeleeuwen werd een volgende ontwikkelingsstap gedaan.

Het goud was namelijk wel gemakkelijk als een ruilmiddel te gebruiken, maar het

kon helaas ook makkelijk geroofd worden. Italiaanse kooplieden kwamen voor het eerst

op de gedachte goudroof te voorkomen door in de plaats van goud een waardepapier mee

te geven waarop stond, dat de bezitter van het papier, gerechtigd was tegen inlevering

van dit waardepapier bij een "medebankier" of "collega" de tegenwaarde in goud weer in

ontvangst te nemen. De Bankiers

incasseerden uiteraard een bewaarvergoeding en een premie voor hun risico. De ’waardepapieren’ verrekenden zij onderling.

Goudtransporten waren op deze manier niet langer op grote schaal nodig.

Dit systeem werkte zo goed, dat de handelaren op een gegeven moment zelfs niet

meer naar de plaatselijke bankier gingen om hun waardepapier in goud om te zetten,

maar de waardepapieren rechtstreeks als betaalmiddel gebruikten. Hier ontstaat dus de eerste vorm van papier geld. In die tijd was het geld nog geheel waardevast, dus zonder de naderhand optredende waardevermindering ook wel inflatie.